Zaloguj
Reklama

Choroba niedokrwienna serca a „Wzór zachowania A”

Autorzy: dr n.med. Lidia Baruch
Choroba niedokrwienna serca a „Wzór zachowania A”
Fot. Shutterstock
(0)

Ludzie zapadający na zawał mięśnia sercowego w okresie przedchorobowym wyróżniają się charakterystycznym modelem zachowania...

Reklama

Sformułowana przez Friedmana i Rosenmana koncepcja „Wzoru Zachowania A” (Friedman 1959; Eliasz, Wrześniewski, 1988) zakłada, że ludzie zapadający na zawał mięśnia sercowego w okresie przedchorobowym wyróżniają się charakterystycznym modelem zachowania, który przez tych autorów definiowany jest następująco: „Jest to zespół jawnego zachowania lub styl życia charakteryzujący się skrajnym współzawodniczeniem, walką o osiągnięcia, agresywnością (czasami silnie tłumioną), pośpiechem, niecierpliwością, pobudliwością, nadmierną czujnością, wybuchowym sposobem mówienia, napięciem mięśni twarzy, poczuciem presji czasu i nadmiernej odpowiedzialności”.
Nie jest to jednak zestaw cech osobowości, ani też wyłącznie zbiór typowych reakcji. Zawiera w sobie zarówno cechy osobowościowe, jak i behawioralne związane z określonymi sytuacjami.
W przeciwieństwie do „Wzoru Zachowania A”, „Wzór Zachowania B” cechuje ludzi, którzy „potrafią odprężyć się, nie śpieszą się, łatwiej doznają satysfakcji, są łagodni, mają tendencję bardziej do podporządkowania się prądowi życia, niż do podejmowania ciągłej walki”.


Wielu badaczy zajmuje się weryfikacją koncepcji „Wzoru Zachowania A”. Haynes i wsp. (1978) badali kwestionariuszem Framingham Heart Study 1822 osoby doszukując się powiązań między chorobą niedokrwienną serca, a typem osobowości, sytuacją socjokulturową, stresami sytuacyjnymi, a stanem somatycznym. Test wykazał istnienie choroby i jej zależności od stresorów sytuacyjnych, stabilnością emocjonalną, napięciem, objawami agresji, dążeniami ambicjonalnymi. Wykazano też, że istnieje różnica w zależności od płci, w zakresie dążeń do osiągnięcia pozycji zawodowej, tzn. kobiety nastawione są mniej ambitnie niż mężczyźni. Z kolei cechuje je silniejsze przeżywanie emocjonalne, mają one wyższy poziom agresji tłumionej. Wykazano też związek między stresami, poziomem ciśnienia tętniczego i cholesterolu, a zachorowaniem na chorobę niedokrwienną serca. Ryzyko zachorowania zwiększają też konflikty małżeńskie, pozycja społeczna oraz palenie papierosów.
Dlin (1977) badał styl życia, emocje i inne czynniki ryzyka choroby niedokrwiennej serca. Wyróżniał osobowość A i B. Osobowość A sprzyja zapadalności na chorobę niedokrwienną serca i zawał. Cechuje ją silne przeżywanie stresów, napięcia, reagowania żywymi emocjami i wysoki poziom ambicji. Do powstania choroby niedokrwiennej serca prowadzą też wydarzenia o charakterze nagłym, załamanie planów życiowych, zaburzenia emocjonalne oraz nadwrażliwość. Sznajd i wsp. (1977) wykazali, że osoby z chorobą niedokrwienną serca cechują się wyższym poziomem neurotyczności, wyższym poziomem agresji oraz występowaniem takich reakcji agresywnych jak: zachowania negatywistyczne, odczucie urazu oraz pośrednimi formami manifestowania agresji.
Buss-Durke wykazał niższy poziom zaburzeń psychosomatycznych u osób z wyższym poziomem akceptacji teraźniejszości i samoakceptacji. Nasilenie reakcji agresywnych było znacząco wyższe wśród osób z chorobą niedokrwienną serca z przewagą agresji pośredniej, irytacji, negatywizmu oraz przeżywania urazu.


Dimadale i wsp. (1979) wykazali, że typ osobowości A jest znacznie bardziej predysponowany do zachorowania na chorobę niedokrwienną i zawał niż inne typy osobowości.
Von Doornen (1980) wykazał, że psychofizjologiczne cechy tzw. ryzyka wieńcowego są wyraźnie dostrzegalne przed zawałem mięśnia sercowego. Swoistymi cechami osobowości „ryzyka wieńcowego” okazały się: niecierpliwość i duża aktywności oraz depresja. Fizjologicznym mechanizmem mediacyjnym w odniesieniu do ryzyka zawału jest prawdopodobnie reaktywność współczulna.
Winnicka i Giec (1985) wykazali, że osoby cierpiące z powodu choroby niedokrwiennej serca prezentowali wyższy poziom neurotyczności, niepokoju, małą tolerancję na ból, chwiejność emocjonalną, wyższą samoocenę oraz introwertywne cechy osobowości.


Autorzy amerykańscy wykazali też, że typ A i B różnią się od siebie także pod względem wielu wskaźników biochemicznych.
Byrne wykazał, że ważną rolę w występowaniu choroby niedokrwiennej serca odgrywają takie czynniki jak: osobowość anankastyczna, hipochondryczna i neurotyczna o wysokim poziomie lęku i depresji.
Wrześniewski i wsp. (1988) opracowali problem współzależności pomiędzy właściwościami temperamentu i środowiska sprzyjającego rozwojowi Wzoru Zachowania A. Uważają oni, że ludzie o określonych cechach osobowości reagują w danej sytuacji stresowej emocjami o określonej sile, treści i czasie trwania. Komponenty wegetatywno-somatyczne emocji stanowić mogą ogniwo pośredniczące pomiędzy zmiennymi osobowościowymi i sytuacyjnymi a rozwojem choroby. Wykazali, że w etiologii zaburzeń psychosomatycznych odgrywa rolę cały złożony zespół czynników biologicznych, psychologicznych i społecznych. Dopiero ich wzajemne interakcje i jednoczesne działania mogą, w określonych sytuacjach i warunkach decydować o wystąpieniu choroby. Tym większe prawdopodobieństwo wystąpienia choroby, im więcej czynników obciąża daną osobę. Wrześniewski i wsp. (1994) przedstawili model służący do opisu związku pomiędzy czynnikami psychospołecznymi, a powstaniem choroby psychosomatycznej. Zgodnie z tym modelem wzory percepcyjne oznaczają stały dla danej jednostki sposób wartościowania i interpretacji sytuacji oraz antycypacji jej konsekwencji, a wzór reagowania emocjonalnego to charakterystyczna dla jednostki tendencja do określonego zachowania emocjonalnego w zakresie subiektywnych odczuć, zmian fizjologicznych (wegetatywno-somatycznych) oraz otwartego zachowania. Sytuacyjne czynniki ryzyka, to aktualne problemy, stres, trudne przeżycia, podczas gdy inne czynniki ryzyka oznaczają dodatkowe obciążenie organizmu np. palenie papierosów, siedzący tryb życia, otyłość i inne.


Wg Friedmana typ A wykazuje wyższy poziom katecholamin, wyższy stopień agregacji płytek i trombogenezy, podczas gdy typ B wykazuje niższe poziomy.
Wykazano, że osoby z typem A cechuje wyższa skłonność do pobudzenia układu adrenergicznego. Stwierdzono znaczne podwyższenie noradrenaliny we krwi podczas pracy zwłaszcza w czasie obciążenia psychicznego. Wydalanie katecholamin w moczu u osób z typem A było podwyższone w porównaniu z osobami z typem B. Typ A różnił się od typu B podwyższonym poziomem ACTH, kortyzolu i prolaktyny. Zwiększone wydzielanie amin katecholowych i kortyzolu może odgrywać istotną rolę w patogenezie miażdżycy naczyń wieńcowych. Wydzielanie kortyzolu po obciążeniu glukozą związane jest z rozległością zmian miażdżycowych w naczyniach wieńcowych.
Komisja Ekspertów powołana przez Narodowy Instytut Zdrowia (Bethesda USA) po przeanalizowaniu całokształtu badań światowych stwierdziła, że Wzór Zachowania A uznać należy jako niezależny czynnik zagrożenia chorobą niedokrwienną serca, obok klasycznych czynników jak nadciśnienie tętnicze, hipercholesterolemia, palenie papierosów.

Bibliografia
1. Babiarz M.: Psychologiczne uwarunkowania wzoru zachowania „A” jako czynnika zagrożenia zawałem serca w młodym wieku: Pol. Tow. Psychol.27, ZN, Lódź 12-15 września 1990.
2. Ciarkowska W.: Współczesne koncepcje teoretyczne i kierunki badań nad związkiem między procesami poznawczymi a funkcjonowaniem układu sercowo-naczyniowego.Przegl. Psychol. 1986, 29/2/, 389-414
3. Dlon B. M.: Risk factors, life style, and the emotions in coronary disease. Psychosom. 1977, 18/4/, 28-31.
4. Doornen L. J. P.: The Coronary Risk Personality: Psychological and Psychophysiological Aspects. Psychother. Psychosom., 1980, 34/2-3/, 204-215.
5. Friedman M., Rosenman R.H.: Type A behavior and jour heart. New York:Knopf Inc. 1974.
6. Friedman M.: Osoby skłonne do choroby wieńcowej – Typ „A” zachowania się. The J. Of The Amer. Med. Assoc. 1970, 212/6/, 1030; w: PTL 1971, 26/6/, 229.
7. Wrześniewski K., Skuza B. (red.): Wybrane zagadnienia medycyny psychosomatycznej i psychologii chorego somatycznie. Warszawa: Wyd. AM 1994.

 

Sponsor projektu:
Piśmiennictwo

Recenzenci:

  • dr hab. n. med. Irena Krupka-Matuszczyk

Reklama
(0)
Komentarze